ساسانيان خود را از اعقاب پارسيها مي دانستند و همواره به عظمت و اعتلاي ايران و قدرت و اعتبار حكومت خود توجه داشتند. هرچند كه به علت جنگهاي متوالي كه با روميان همسايه غربي ايران داشتند قادر به احداث ساختمانها و كاخهاي بزرگ مانند پارسها نشدند، وليكن سعي كردند كه بناهاي با ارزش را با استفاده از مصالح ساختماني اطراف هر كاخ به وجود آوردند كه خوشبختانه بسياري از اين آثار در ايران كنوني باقيمانده است، اما تعدادي از آنها در كشورهاي اطراف قرار گرفته اند.
از آنجا كه آئين رسمي كشور در زمان ساسانيان زرتشتي بوده ، لذا براي آتش احترام خاصي قائل بودند و آن را مقدس مي شمردند، به عنوان پرستشسو يا قبله براي ستايش اهورا مزدا (خدا) از آتش ( و در صورت نبودن آتش از هر منبع نور ديگر) استفاده ميكردند؛ و براي نگهداري و نگهباني از آتش پرستشگاه يا جايگاههاي مخصوص ميساختند.
آتش مقدس در اين پرستشگاهها طبق سنتهاي مذهبي ساسانيان توسط موبدان و پنهان از پرستش كنندگان عام حفاظت ميشد كه از آن آتشهاي ديگري ميافروختند و خارج از پرستشگاه درون چهارطاقيهاي باز در معرض ديد و پرستش عموم قرار ميدادند. [چهارطاقيها بناهايي بودند كه براي نگهداري و روشن نگهداشتن آتش ساخته ميشدند و نقشههاي چهارگوش داشتند كه سقف گنبدي شكلي روي آنها قرار ميگرفته است و چهار طرف آن ديوارهايي دارد كه در وسط هر ديوار درگاهي قوشي شكل تعبيه شده است.]
اما به غير از آتشكده هاي بسياري كه در آن زمان ساخته شده، چندين كاخ نيز به دست معماران ساساني به وجود آمدهاند كه از آن ميان ميتوانيم از كاخ بستان، كاخ قلعه دختر، كاخ نيشابور، كاخ خسرو و نيز كاخ سروستان نام ببريم.
هنرمندان دوره ساساني شيوه كار هنري زمان اشكانيان و مانوي را همچنان پيش گرفتند. به دنباله جنگ اشكانيان با بيگانگان، ساسانيان هم حدوداً 300 سال در جدال بودند. پيروزيهاي پي در پي، تحركي پويا به وجود آورده بود. رابطه اي تجاري با همسايگان وضع صنايع و هنر را براي داد و ستد و ديد هنري وسعت بخشيد. به اين ترتيب هنر دوره ساساني نسبت به گذشته تمايز ويژهاي پيدا كرد.
ايوان مدائن يا طاق كسري يا تيسفون واقع در شهر مدائن در كشور عراق از بناهاي مهم شيوه پارتي است. متأسفانه اين بنا تاكنون مرمت جدي نشده است. مهمترين قسمت اين كاخ مدخل اصلي آن است كه به شكل ايواني عريض و مرتفع روبه خارج ساخته شده بود و تالار مستطيل شكلي در پشت آن قرار داشته است. طاق بزرگ هلالي قست مركزي را ميپوشاند. در طرفين بخش مركزي كه محور اصلي بنا را تشكيل ميداد راهروها اتاقها و تالارها با پوشش گنبدي و گهوارهاي قرار داشتند.
نور تالار اصلي به وسيله يكصد و پنجاه دريچه تأمين مي شده است. طاق بزرگ ايوان مدائن بر روي ديوارههاي سرتاسري و بدون ستون بنا شده بود. قسمت جلويي هلالي بزرگ و بخشي از نماي اصلي كاخ هنوز پابرجا است.
نماي بدون روزنه كاخ تيسفون به چهارطبقه تقسيم شده و به وسيله طاقيها و نيم ستونهايي در اطراف آنها تزئين شده بود. در تركيب نماي خارجي كاخ، تأثير معماري آشور به چشم ميخورد.
خصوصيات زيادي در اين بنا مشاهده ميشود. اما ويژگي معماري ايران در آن بخوبي آشكار است، يكي استفاده از تناسبات طلايي ايراني است كه از آن مستطيلي به اندازه 24 گز در 40 به دست آمده (06/24 × 03/52 متر) و در وسط آن طاقي ساخته است. منظور از تناسب هاي طلايي، اعطاي تناسبهاي مشابه و از يك خانواده به اجزاي يك طرح معماري است، تا از نظر چشمي بتواند به چندگانگي اجزا در آن طرح وحدت بخشد و زيبايي و تناسبهاي بيشتري را به بنا بدهد.
ديگري هم استفاده از مصالح معمولي يا مصالح خشتي است و نه سنگ تراش پيشرفتگيها و بقيه نكات همه و همه به صورت محاسبههاي دقيق بوده است. محاسبههاي فني دقيقي كه قبل از كار ساختماني انجام ميشده در ساخت اين بنا به خوبي مشاهده ميشود.
نقاشيها و حجاريهاي بسياري نيز به چشم ميخورند و اين خود نشان ميدهد كه هنر نقاشي در اين زمان بيش از زمان اشكاني استقبال ميشده است، زيرا آنچه از گزارشها برميآيد (قالي رنگارنگ الوان مدائن) و پارچهها و بسياري از لباسهاي پادشاهان اين دوره نشان از كوشش فراوان براي پيشرفت دارد.
(بوحتري) كه يكي از سرايندگان عرب در قرن سوم هجري است، هنگامي كه از شام به بغداد ميآمده ايوان كسري را ديده و درباره تزئينات و نماي داخلي آن نوشته است: اين كاخ، شما را از نمونههاي شگفت آور مردمي آگاه ميكند كه زبان هرگز از ذكر عجايب آن نميتواند خاموش بماند. اگر نقاشي جنگ انطاكيه را نگاه كنيم لرزه به اندام ميافتد، زيرا مرگ از آن ميبارد.
انوشيروان در زير پرچمي صفآرايي مي كند و لباسش به رنگ سبز مايل به زرد است و در جلوي او مرداني، يكي نيزه به دست و ديگري سپر و زوبين به كف، ميجنگد. اين نقش و نگارها و چهرهها آدمي را به شك واميدارند كه آيا اينان زندگان لالند يا كه نقشند؟!
نكته ديگري كه بايد به آن توجه داشت تأثير طرز نقاشي و حجاري و ديگر هنرهاي ايرانيان اين دوره بر مردم همجوار است كه شواهد، فراواني آن را تأئيد ميكند.
منابع و مآخذ:
1- مختصر تاريخ هنر ايران و جهان، تأليف استاد جليل ضياء پور به كوشش محمد حسن اثباتي، چاپ اول سال 1377.
2- تاريخ معماري قبل از اسلام، دفتر تأليف و برنامه ريزي درسي آموزشي متوسطه، چاپ سال 1378.
